ISO 9001:2026 en ethiek: nieuwe woorden voor iets wat al verplicht was

Wie de wijzigingen van ISO 9001:2026 bekijkt, komt al snel kwaliteitscultuur en ethisch gedrag tegen.

En strikt genomen is dat terecht.

In paragraaf 5.1.1 Leiderschap en commitment staat nu expliciet dat het topmanagement:

kwaliteitscultuur en ethisch gedrag moet bevorderen. 

Daarnaast is in 7.3 Bewustzijn toegevoegd dat personen die onder het gezag van de organisatie werken zich bewust moeten zijn van de kwaliteitscultuur en het ethisch gedrag van de organisatie. 

Dus:

Feit: de woorden kwaliteitscultuur en ethisch gedrag zijn als expliciete eisen nieuw in ISO 9001:2026.

Maar daarmee is nog niet gezegd dat organisaties hierdoor in de praktijk ineens iets moeten gaan doen wat zij onder ISO 9001:2015 niet hoefden te doen.

En juist daar wordt naar mijn mening te snel overheen gestapt.

Wat bedoelt ISO 9001 met ethisch gedrag?

Bij het woord ethiek gaat het al snel mis.

We kennen het woord uit het dagelijks leven en denken vervolgens aan integriteit, eerlijkheid, sociale veiligheid, gedragscodes, klokkenluiders, inclusiviteit en allerlei andere onderwerpen rond organisatiecultuur.

Daar kan op zichzelf niets mis mee zijn.

Maar je kunt niet zomaar de algemene maatschappelijke betekenis van het woord ethiek pakken en die vervolgens één-op-één terugplaatsen in ISO 9001.

Je moet het begrip interpreteren vanuit het doel van de norm waarin het staat.

En ISO 9001 heeft nog steeds een heel duidelijk doel.

De norm is bedoeld voor organisaties die willen aantonen dat zij consequent producten en diensten kunnen leveren die voldoen aan eisen van klanten en toepasselijke wet- en regelgeving, en die de klanttevredenheid willen verhogen. 

Daarom stel ik bij vrijwel iedere ISO 9001-eis dezelfde vraag:

Wat heeft de klant eraan?

Of nog concreter:

Helpt dit ervoor te zorgen dat de klant erop kan vertrouwen dat wij doen wat wij hebben beloofd?

Ook ethisch gedrag moet volgens mij vanuit die vraag worden gelezen.

Waarom zijn gedeelde waarden belangrijk?

Direct onder de nieuwe eis in 5.1.1 staat een belangrijke opmerking.

Daarin staat dat kwaliteitscultuur en ethisch gedrag tot uiting komen in: gedeelde waarden, attitudes, werkwijzen en handelingen. 

Dat geeft richting aan de interpretatie.

Met waarden bedoel ik binnen kwaliteitsmanagement niet in de eerste plaats algemene begrippen als we zijn aardig voor elkaar of fouten maken mag.

Kijk beter naar de kernwaarden waarmee een organisatie naar buiten treedt.

Bijvoorbeeld:

Betrouwbaarheid:
Wij leveren volgens afspraak.

Snelheid:
Voor 15.00 uur besteld, de volgende werkdag geleverd.

Betrokkenheid:
Wanneer een afspraak niet haalbaar dreigt te worden, informeren wij de klant zelf tijdig.

Dat zijn waarden die een verwachting creëren bij de klant.

Je kunt zulke beloften vervolgens waar nodig vertalen naar kwaliteitsdoelstellingen, zodat het management kan beoordelen of de organisatie ook werkelijk waarmaakt waarvoor zij zegt te staan.

Meer ingewikkeld hoeft het naar mijn mening niet te worden.

Een praktisch voorbeeld: betrouwbaarheid

Stel dat betrouwbaarheid een van de kernwaarden van een organisatie is.

De concrete boodschap aan de klant is: Wij leveren volgens afspraak.

Een verkoper krijgt vervolgens een interessante order aangeboden.

De klant wil alleen bestellen wanneer binnen twee weken kan worden geleverd.

De verkoper weet echter dat de productieplanning voor de komende drie weken volledig vol zit.

Toch zegt hij: “Geen probleem, over twee weken staat het bij u.”

Binnen deze context kun je dat niet-ethisch handelen noemen.

Niet omdat ISO 9001 ons moet vertellen dat liegen verkeerd is.

Maar omdat de organisatie zich bewust presenteert als betrouwbaar, bij de klant een bepaalde verwachting creëert en vervolgens een afspraak maakt waarvan intern al bekend is dat deze waarschijnlijk niet kan worden waargemaakt.

De handeling is dus niet in overeenstemming met de waarde waarvoor de organisatie zegt te staan.

Precies daarom vind ik ook de tekst in Annex A interessant. Daar wordt ethisch gedrag gekoppeld aan het vertrouwen in het vermogen van de organisatie om aan behoeften en verwachtingen van relevante belanghebbenden te voldoen. Besluitvorming, maatregelen, acties en interacties kunnen daarbij invloed hebben op kwaliteit. 

Dat brengt ethisch gedrag terug waar het binnen ISO 9001 thuishoort:

bij kwaliteit en klantvertrouwen.

Was dit onder ISO 9001:2015 dan anders?

En nu komt de interessante vraag.

Was het onder ISO 9001:2015 dan toegestaan dat een organisatie:

• betrouwbaarheid uitdroeg;
• klanten beloofde volgens afspraak te leveren;
• medewerkers wist wat die belofte betekende;
• maar medewerkers vervolgens bewust afspraken maakten waarvan zij wisten dat deze niet haalbaar waren?

Natuurlijk niet.

En daarvoor hoef je het woord ethiek helemaal niet in ISO 9001:2015 terug te vinden.

Het kwaliteitsbeleid moest al worden toegepast

In ISO 9001:2015 moest de directie een kwaliteitsbeleid vaststellen, implementeren en onderhouden. Dat beleid moest onder andere een verbintenis bevatten om aan toepasselijke eisen te voldoen en een kader bieden voor kwaliteitsdoelstellingen. 

Belangrijker nog: in 5.2.2 stond dat het kwaliteitsbeleid binnen de organisatie moest worden: gecommuniceerd, begrepen en toegepast. 

Vooral dat laatste woord is belangrijk.

Toegepast.

Wanneer betrouwbaarheid onderdeel is van je kwaliteitsbeleid en dat betekent dat je volgens afspraak levert, dan moest een verkoper daar ook in 2015 naar handelen.

Een kwaliteitsbeleid dat iedereen kent, maar dat bij commerciële druk wordt genegeerd, voldeed ook toen niet aan de bedoeling van de eis.

Ook 7.3 Bewustzijn bestond al

ISO 9001:2015 kende bovendien al 7.3 Bewustzijn.

Medewerkers moesten zich bewust zijn van:

• het kwaliteitsbeleid;
• relevante kwaliteitsdoelstellingen;
• hun bijdrage aan de doeltreffendheid van het kwaliteitsmanagementsysteem;
• en de gevolgen van het niet voldoen aan de eisen van het KMS. 

Dus ook het idee dat medewerkers moeten begrijpen: waar staan wij voor, wat betekent dat voor mijn werk en wat gebeurt er wanneer ik daar niet naar handel?

was niet nieuw.

Dat zat al in ISO 9001:2015.

Ook de verantwoordelijkheid van het management bestond al

Hier hoor ik nog een logisch tegenargument:
“Maar ISO 9001:2026 zegt nu expliciet dat het topmanagement kwaliteitscultuur en ethisch gedrag moet bevorderen. Dat is toch wél een nieuwe managementverantwoordelijkheid?”

Ook daar ben ik niet van overtuigd.

ISO 9001:2015 legde die verantwoordelijkheid namelijk al heel duidelijk bij de directie.

In 5.1.2 Klantgerichtheid moest de directie bewerkstelligen dat de eisen van klanten werden vastgesteld, begrepen én consequent werden nagekomen. Bovendien moest de focus op het verhogen van klanttevredenheid behouden blijven. 

Daarnaast moest de directie volgens 5.3 bewerkstelligen dat klantgerichtheid binnen de gehele organisatie werd bevorderd. 

Tel daarbij op dat het kwaliteitsbeleid moest worden gecommuniceerd, begrepen en toegepast, en de managementverantwoordelijkheid was ook in 2015 al behoorlijk expliciet. 

Ga terug naar onze verkoper.

De organisatie zegt:

Wij zijn betrouwbaar. Wij leveren volgens afspraak.

De verkoper weet vooraf dat twee weken niet haalbaar is, maar belooft die termijn toch.

Dan:

• wordt het kwaliteitsbeleid niet toegepast;
• wordt niet gehandeld in overeenstemming met wat de klant mag verwachten;
• wordt klantgerichtheid niet bevorderd;
• en wordt de kans dat aan de klanteis wordt voldaan bewust verkleind.

De directie kon zich ook in 2015 dus niet verschuilen achter:

“Ja, maar dat was de keuze van die verkoper.”

De norm legde toen al verantwoordelijkheid bij het management om ervoor te zorgen dat klantgerichtheid werd bevorderd, klanteisen consequent werden nagekomen en het kwaliteitsbeleid daadwerkelijk werd toegepast.

In 2026 noemen we dat nu explicieter het bevorderen van kwaliteitscultuur en ethisch gedrag.

Maar de managementverantwoordelijkheid om precies dit soort gedrag te sturen was er al.

Zet ISO 9001:2015 en 2026 naast elkaar

Dan wordt het verschil duidelijker.

Ook in ISO 9001:2026 moet het kwaliteitsbeleid nog steeds worden geïmplementeerd, begrepen en toegepast binnen de organisatie. 

De bestaande structuur is dus niet vervangen.

Er is vooral extra taal aan toegevoegd.

En kwaliteitscultuur dan?

Voor kwaliteitscultuur geldt naar mijn mening precies hetzelfde.

Stel dat een organisatie onder ISO 9001:2015:

• een duidelijk kwaliteitsbeleid had;
• haar waarden en klantbeloften daarin vertaalde;
• dit beleid communiceerde;
• ervoor zorgde dat medewerkers het begrepen;
• verlangde dat het werd toegepast;
• medewerkers bewust maakte van kwaliteitsdoelstellingen en hun bijdrage;
• en als management klantgerichtheid binnen de organisatie bevorderde.

Wat ontstaat er dan?

Een organisatie waarin mensen weten waarvoor zij staan, begrijpen wat de klant van hen mag verwachten en hun werkwijze en handelen daarop afstemmen.

Dat kun je in 2026 kwaliteitscultuur noemen.

Maar het gewenste resultaat bestond al.

Wat is er dan wél veranderd?

Er zijn naar mijn mening drie echte veranderingen in de formulering.

De begrippen zijn expliciet geworden

De woorden kwaliteitscultuur en ethisch gedrag staan nu letterlijk in de eisen.

Dat is nieuw.

De norm legt er nadrukkelijker de aandacht op

Door ze expliciet onder leiderschap en bewustzijn te plaatsen, wordt moeilijker om de gedragskant van kwaliteitsmanagement volledig te negeren.

Dat kan nuttig zijn.

De norm geeft bestaande eisen een nieuwe kapstok

Wat in 2015 verspreid stond over kwaliteitsbeleid, klantgerichtheid, bewustzijn, doelstellingen en toepassing, krijgt nu daarnaast het label:

kwaliteitscultuur en ethisch gedrag.

Mijn conclusie is daarom: Nieuw in formulering en nadruk, maar nauwelijks nieuw in praktische verplichting.

Wat hoef je nu dus niet ineens te regelen?

Dat is belangrijk, want nieuwe termen leiden in managementsystemen nogal snel tot nieuwe documenten.

ISO 9001:2026 verplicht door deze wijziging niet automatisch:

• een aparte ethische gedragscode;
• een integriteitsbeleid;
• een ethiekcommissie;
• ethiektrainingen;
• een cultuuronderzoek;
• een programma sociale veiligheid;
• aparte ethiek-KPI's;
• een nieuw handboek over kwaliteitscultuur.

Sommige van die zaken kunnen voor een organisatie om andere redenen nuttig of verplicht zijn.

Maar maak er geen ISO 9001-eis van wanneer de norm dat niet verlangt.

Wat moet je praktisch controleren?

Voor een organisatie die al een goed functionerend ISO 9001:2015-systeem had, zou ik vooral controleren of de bestaande samenhang daadwerkelijk werkt.

Vraag bijvoorbeeld:

• Waar willen wij voor staan richting onze klanten?
• Is duidelijk wat klanten daarom concreet van ons mogen verwachten?
• Kennen en begrijpen medewerkers die uitgangspunten?
• Worden ze daadwerkelijk toegepast wanneer beslissingen worden genomen?
• Sturen leidinggevenden daarop, ook wanneer commerciële of operationele belangen botsen met de klantbelofte?

Als dat al goed geregeld is, heb je waarschijnlijk veel van wat nu onder kwaliteitscultuur en ethisch gedrag wordt benoemd al jarenlang in je KMS zitten.

Feit of fabel?

Conclusie: nieuw in woorden, niet in de praktijk

Kwaliteitscultuur en ethisch gedrag zijn expliciet toegevoegd aan ISO 9001:2026. Dat is een feit.

Maar daarmee zijn het nog geen volledig nieuwe praktische verplichtingen. Wie ISO 9001:2015 serieus toepaste, moest al zorgen dat het kwaliteitsbeleid werd gecommuniceerd, begrepen en toegepast. 

Medewerkers moesten zich al bewust zijn van dat beleid, relevante kwaliteitsdoelstellingen, hun eigen bijdrage en de gevolgen van het niet voldoen aan de eisen. 

En misschien nog belangrijker: de directie moest al bewerkstelligen dat klanteisen consequent werden nagekomen en dat klantgerichtheid binnen de organisatie werd bevorderd. 

Neem opnieuw betrouwbaarheid als kernwaarde. Wanneer een organisatie zegt: Wij leveren volgens afspraak maar medewerkers maken bewust afspraken waarvan zij weten dat deze niet haalbaar zijn, was dat ook onder ISO 9001:2015 al niet in overeenstemming met het kwaliteitsmanagementsysteem.

En ook toen lag er al een verantwoordelijkheid bij het management om dat te voorkomen. ISO 9001:2026 geeft daar nu expliciet de woorden kwaliteitscultuur en ethisch gedrag aan. Dat is duidelijker en het legt er meer nadruk op. Maar inhoudelijk ontstaat daarmee geen volledig nieuwe wereld.

De norm beschrijft met nieuwe woorden grotendeels gedrag dat van een goed werkend ISO 9001-systeem al werd verwacht.

En juist daarom moeten we oppassen dat van die twee nieuwe termen nu niet allerlei nieuwe verplichtingen worden gemaakt die helemaal niet in ISO 9001 staan.

Kijk hier voor meer informatie over hoe wij ook jou op een snelle en goede manier kunnen helpen bij het behalen van het ISO 9001 certificaat.

Kort samengevat 

• Kwaliteitscultuur en ethisch gedrag worden in ISO 9001:2026 expliciet als eisen genoemd.
• Dat is nieuw in de formulering van de norm.
• De praktische verplichtingen erachter bestonden grotendeels al in ISO 9001:2015.
• Het kwaliteitsbeleid moest in 2015 al worden gecommuniceerd, begrepen en toegepast.
• Medewerkers moesten al bewust zijn van beleid, kwaliteitsdoelstellingen, hun bijdrage en de gevolgen van niet voldoen.
• De directie moest al zorgen dat klanteisen consequent werden nagekomen en klantgerichtheid binnen de organisatie werd bevorderd.
• ISO 9001:2026 maakt deze bestaande verplichtingen explicieter onder de begrippen kwaliteitscultuur en ethisch gedrag.
• Een afzonderlijke gedragscode, ethiektraining of cultuurprogramma is hierdoor niet automatisch verplicht..